De kargadoor (bruggentrekker): hij die de handkarren over de Amsterdamse bruggen trok
Bij elke steile Amsterdamse brug stond een man met een touw en een haak, klaar om een zwaarbeladen handkar mee omhoog te trekken. Zijn naam kwam van de kreet waarmee hij werkte. Over het werk, de bijnamen en het einde van de kargadoor.
De wereld is constant in ontwikkeling. Waar een nieuwe techniek opkomt, verdwijnt er iets anders, meestal zonder dat iemand het opmerkt. Zo zijn er talloze vergeten beroepen, soms zo grondig verdwenen dat het woord alleen nog als straatnaam bestaat. In deze serie over vergeten beroepen belichten we telkens een ander beroep dat ooit het straatbeeld bepaalde, maar dat inmiddels volledig uit het dagelijks leven is verdwenen.
Deze keer de kargadoor, die zwaarbeladen handkarren over de steile Amsterdamse bruggen trok.
Wat is een kargadoor?
Een kargadoor was iemand die bij een brug stond te wachten tot er een handelaar met handkar aankwam die de helling niet op kwam. Hij sloeg een haak aan een lang touw in een ring onder de kar, legde het touw over zijn schouder en trok mee, terwijl de eigenaar van achteren duwde.1 Over die schouder droeg hij een lap leer, want anders schuurde het touw dwars door zijn kleren heen.2 Meer gereedschap dan dat touw, die haak en die lap had hij niet.
Amsterdam had er veel nodig. De stad ligt vol hoge bruggen tussen de grachten, en een zwaarbeladen kar kwam daar niet vanzelf overheen. Zeker niet in de winter, als het dek glad was.1 Volgens het Stadsarchief Amsterdam werkten er in 1929 ruim vierduizend bruggentrekkers in de stad.2
Rijk werd niemand ervan. De vergoeding was een paar cent per kar, en ze werkten voor eigen rekening: geen baas, geen vast loon, alleen de karren die toevallig langskwamen.2
Een handkar wordt over een besneeuwde grachtbrug geduwd. Stadsarchief Amsterdam
Waar komt de naam kargadoor vandaan?
Van de kreet waarmee ze werkten: kar-ga-door. Aan elkaar geplakt levert dat kargadoor op, en dat klonk verdacht veel als cargadoor, de scheepsbevrachter die in de haven ladingen regelde. Zo kreeg het zwaarste sjouwwerk van de stad de klank van een deftig kantoorberoep. Een echte cargadoor deed namelijk heel ander werk: die bevrachtte schepen en nam ladingen in ontvangst, papierwerk aan de haven.1
Bruggentrekker was het gewone woord ervoor. Daarnaast circuleerden sleepie en anpikketeur.5
Een kargadoor helpt een handkar over een natgeregende brug. Amsterdam, 1930. Nationaal Archief
Wachten bij de brug
Het werk bestond voor het grootste deel uit niets doen. Je stond bij je brug en je wachtte. Elke trekker had zijn eigen werkterrein.6 De Reesluis en de Prinsensluis waren geliefde standplaatsen.2 Wie een goede brug had, had een inkomen, en wie er een dag niet stond liep het mis.
Dat wachten bepaalde ook hoe de rest van de stad naar hen keek. 'Bargoens' was de oude geheimtaal van handelaren, kramers en de Amsterdamse onderwereld, en wie daarin een eigen woord kreeg werd zelden gevleid.3 Bruggentrekker betekende er allereerst iets anders dan een beroep: "Leegloper; nietsdoener; straatslijper; baliekluiver; leuningbijter". Pas daarna volgt de man die hielp een handkar over een brug te trekken.3
Aan bijnamen onder de brugeentrekkers ontbrak het niet. Bijvoorbeeld Japie Schapendief en Kees Koeienreet.2 Maar, de bekendste van hen was Christiaan Smit, in de Jordaan bekend als Kikki de Kargadoor. Hij hing de hele dag rond bij een brug over de Prinsengracht om bij te springen wanneer een Amsterdammer zijn kar niet alleen omhoog kreeg.4 In 1922 werd hij nog met touw en haak gefotografeerd.6 Hij overleed in 1940, als een van de laatste Amsterdamse bruggentrekkers.4
Prentbriefkaart uit het Amsterdamse straatleven: Kikki de Kargadoor van den brug bij de Reestraat. Stadsarchief Amsterdam
Waarom de kargadoor verdween
Het beroep hing volledig aan de handkar. Zolang bakkers, groenteboeren en sjouwers hun waar met de hand door de stad duwden, was er bij elke steile brug iemand nodig. De handkar bleef tot in de Tweede Wereldoorlog een belangrijk vervoermiddel,5 maar toen daarna het bestelbusje het overnam, verdween de kar uit het straatbeeld.4
Wat er van het beroep over is, is een woord. Een cargadoor is tegenwoordig de scheepsbevrachter in de haven, maar wel zonder kar.
Een bruggentrekker aan het werk op de Magere Brug. Amsterdam, februari 1934. Nationaal Archief
Bronnen
¹ Beroepen van Toen – bruggentrekker
² Amsterdam750 – de kargadoor
³ Bargoense woorden – bruggentrekker
⁴ IsGeschiedenis – de bruggentrekker of kargadoor
⁵ Kar Ga Door Zuidwolde – geschiedenis van de handkar
⁶ VNO-NCW – voor de kargadoor is geen brug te steil
⁷ Nationaal Archief – fotocollectie
⁸ Stadsarchief Amsterdam – beeldbank
